ads
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

برای مشاهده لیست علاقه مندی ها وارد شوید!

مشاهده محصولات فروشگاه

کاملترین توضیحات در مورد هنر جلد سازی

هنر جلد سازی

یکی از صنایع دستی تزیینی – کاربردی ایران “جلد سازی یا تجليد” نام دارد.

 جلد سازی هنر زیبا ساختن روی کتاب و مدخل آن است.

قدمت جلد و جلدسازی به قدمت خود نوشتن است، حتی کتیبه های آشوری بر روی لوح گلی پوشش حفاظتی داشت، اما قدمت جلد در شکل تقریبا متداول امروزی به اوایل مسیحیت می رسد.

قديمى‌ترين جلد کتاب در دوره اسلامى متعلق به مصر است که متعلق به قرن دوم هجرى است. در دورهی سلجوقيان هنر تجليد همراه با تذهيب رونق گرفت و از کاغذ و مقوا در جلدسازى استفاده شد.

در دوره تيموريان هنر تجليد رواج داشت و بهترين کارهاى صحافى و تجليد کتاب متعلق به اين دوره است و در هرات اين هنر بحد کمال رسيد. قسمت خارجى جلد معمولاً داراى تزئينات فشارى است و بخش‌هاى داخلي، طرح‌هاى بريده شده روى زمينه آبى قرار دارد و عناصر تزئينى به صورت ترنج و گل و گياه است و حيواناتى چون عنقاى چينى ديده مى‌شود. در اين دوره بجاى نقوش هندسي، مناظر طبيعى و حيوان و پرنده در نقش جلد با کمال دقت ترسيم مى‌شود. غير از هرات، مشهد، سمرقند، مرو، بلخ، نيشابور، شيراز و تبريز نيز از مراکز اين فن بوده‌اند.

در دوره صفوى اين شيوه ادامه يافت و براى نقش در تذهيب، از روش ضربى (فشاري) و براى آستر جلد و چرم جلد از کاغذ روغنى استفاده مى‌شد. در اين دوره طلاکارى بيش از دوره تيمورى بکار مى‌رفت. در دوره صفوى از فشار دست براى تجليد و پرس استفاده نمى‌شد، بلکه از قالب‌هاى مسى و فولادى استفاده مى‌شد.

در زمان شاه‌طهماسب جلد لاکى معمول بود، که ابتدا روى مقوا يا چوب نازک يک لايه نازک لاک مى‌گرفتند. سپس لايه‌اى گچ که طرح تزئينى با آب و رنگ روى اين زمينه نقاشى مى‌شد و براى حفاظت نقاشي، روى آن را با چند ورقه لاک مى‌پوشاندند.

تزئينات جلد کتاب به روش لاکي، به همان سبک ادامه يافت. از جمله نقش‌هاى معروفى که در دوره قاجاريه ی ديده مى‌شود. نقش گل و مرغ است. از ديگر روش‌هاى تجليد در دورهٔ قاجاريه، استفاده از مخمل و مخمل طلاکوب است.

امروزه جلد را از مقوا می سازند، البته در مواردی روی آن را با کاغذ و یا پارچه و چرم می پوشانند.

جلدها را از نظر نوع ساخت آن می توان به انواع مختلف تقسیم کرد که هر کدام از روش ها به مرور زمان در اثر پیشرفت هنر جلد سازی به وجود آمده است.

مواد اولیه و ابزار مورد نظر برای این هنر شامل چسب ها: سریش، صمغ، نشاسته، سفیده تخم مرغ، کتیرا, سوزن: برای ته دوزی نسبت به کار درشت و ریز مورد استفاده قرار می گیرد,.
درفش: برای سوراخ کردن ته جزوه و کتاب ها استفاده می شود, نخ: برای دوختن اجزا کتاب به هم استفاده می شود و اگر ابریشم طبیعی باشد از نظر دوام بهتر است, سنگ ریز دست: برای وصالی و جلد سازی است, قیچی, ستاره: فلزی است باریک و صاف که از آن در بریدن کاغذهای بزرگ استفاده می شود, خط کش کارد سوهان و سمباده, مشته: همان است که نقاشان و سراجان هم از آن برای کوبیدن چرم استفاده می کنند جنس آن از برنج یا فولاد است, شفره: اکنون به نام کاردک معروف است در تراشیدن و نازک کردن پوست به کار می رود, قید: برای بستن کتاب و آماده کردن آن در جهت دوره بری یا چسباندن ته یعنی همان چسب زدن پارچه به کار می رود.

روش های مختلف جلد سازی

 برای تهیه ی جلد در انواع مختلف، روش های متنوعی وجود دارد:

1- جلد ضربی: برای ساخت جلد ضربی، ابتدا روی زمینه را چرم می کشند، سپس با فلز منقوش روی چرم می گویند تا چرم حالت نقش برجسته بگیرد.

۲- جلد سوخت: بعد از کشیدن چرم روی زمینه، فلزی که حاوی نقش دلخواه است را داغ می کنند و با فشار بر چرم جلد، نقش . برجسته به دست می آید.

٣- جلد لاکی روی زمینهای مقوایی، یک لایه روغن شفاف زده، سپس با رنگ و روغن روی جلد را نقاشی کرده و نهایتا روی آن را لاک می زنند. (روش پاپیه ماشه)

۴- جلد موجی: در این نوع جلد، ترکیبی از قلع و سریشم را روی زمینه زده و بعد از خشک شدن روی آن را با سنگ صیقلی براق می کنند.

۵ جلد زرکوب: بعد از کشیدن چرم روی زمینه، طرح یا نوشته موردنظر را کلیشه کرده و به وسیله ی آن طرح را با به کار بردن ورقه های طلا روی جلد پرس می کنند.

یکی از تزیینات روی جلد، جلد روغنی است. در واقع روغنی جلدی است که نقاش یا تذهیب کار، همچون صحنه ی تابلو یا کاغذ، تصاویر دلخواه خود را در رو یا پشت مقوای جلد، نقاشی و رنگ آمیزی می کند و با پوششی از روغن کمان آن را می پوشاند. در واقع عنصر اصلی جلد روغنی، مقوای ظریف و استواری است که مقواسازان آن ها را در اندازه های لازم ساخته و آماده برای نقاشی می کردند. برای ساختن مقوای مناسب، صحاف ابتدا با چسباندن لایه لایه اوراق و یا خمیره ی کاغذ باطله و تکه پارچه های پوسیده، خمیره مقوا را آماده و سپس آن را در لعاب سریشم می غلطاند و پس از خشک شدن، سطح آن را با سنگی صیقلی می سایید (مهره کشی کردن) تا کاملاً صاف و صیقلی شود. سپس نقاش آن را با ماده ای مخصوص( ترکیب سندروس و روغن بزرک که به آن روغن کمان می گفتند) آغشته می کرد. پس از اینکه روغن خشک میشد با سفیدآب، طراحی لازم صورت می گرفت و روی آن را به اصطلاح ساخت و ساز کرده و پس از چند دست روغن کمان زدن، طلاکاری انجام و بعد باز هم روغن می زدند تا مانع نفوذ آب و رطوبت شود.

در واقع آغاز عرصه جلدهای روغنی را می توان اواخر دوره ی تیموری دانست، چرا که پیش از آن، جلدهای دیگری از جمله متداول ترین آن، جلد «سوخت» معمول بوده است. در دوره صفویه به دلیل اغتشاشات سیاسی، هنر تجلید افول کرد اما در دوره زندیه به دلیل وجود آرامش نسبی در ایران، هنرمندان محافل هنری تشکیل دادند و تحول عظیمی در هنر جلدسازی به وجود آمد و همین تحول بود که باعث شد جلدهای سوخت و معرق کنار گذاشته شده و جلدهای روغنی فراگیر شوند.

انواع جلدهای روغنی

جلدهای روغنی تشعیری: بر روی این نوع جلدها و بر روی بوم مشکی یا تیره  نقاشی تشعیری با رنگ طلایی، تصویرحیواناتی چون خرگوش، شیر، پلنگ و حیوانات دیگر و یا مناظری از درختان و گل و بته و پرندگان و بعضی مواقع نیز سیمرغ و اژدها ترسیم می شد و سطح داخلی این جلدها معمولاً ساده و با بوم زرافشان یا تذهیب تزیین می شده است.

جلدهای روغنی تشعیر- معرق: در سطح بیرونی این جلدها، تشعیر به کار می رفته و سپس با قلم نازک زرین، مناظری از سوارکاران در حال شکار حیوانات رسم می شد. در سطح داخلی نیز روش معرق را که در جلدهای سوخت استفاده می شد، به کار می بردند. یعنی برشی ظریف از چرم نازک از روی نقش های تذهیب که طرح های گوناگونی از آن ها را تهیه کرده بودند به روش «لچک و ترنج» در پشت جلد می چسباندند. روغن زدن این نوع جلدها، تنها مربوط به قسمت تشعیری بود و داخل جلد چون معرق بود روغن نمی زدند.

جلدهای روغنی گل و بته ای: بر روی این جلدها که عمدتاً بوم آن رنگ های سرخ، قهوه ای و مشکی داشت، گل و بته های رنگین خطایی مکرر نقش می بسته و حاشیه های آن نیز با گل های «ریسه ای» تزیین و سطح داخلی آنها معمولاً ساده و گاهی در هر لنگه، یک صورت مینیاتوری رسم می شده است. در اواخر دوره صفوی طرح های جلد روغنی بیشتر به گل و برگ اختصاص داشت و گاهی نیز گل و مرغ بود.از قرن یازدهم هجری به بعد بود که طرح ها کم کم ظرافت خود را از دست داده و با خطوط خشن تری روبه رو می شویم. عصر قاجاریه و به ویژه در زمان فتحعلی شاه، دوره کاربرد رنگ های نسبتاً خام است. در واقع هنر تجلید در این زمان ادامه شیوه ی صفوی است. در این دوره رواج جلدهای روغنی بیشتر است و تزیینات و طرح ها عمدتاً طرح های گل طبیعی است که با رنگ روشن نقاشی شده است.

جلدهای روغنی گل و مرغ: در این جلدها تمامی صفحه با گل و مرغ و یا گل و برگسازی پر می شد و حاشیه جلد نیز بعضی اوقات زرنشان وگاهی با گل و برگ، قاب بندی می شد. در حاشیه ی تعدادی از جلدهای گل و مرغ که برای قرآن های نفیس تهیه می شد، آیاتی از قرآن و یا گاه ابیاتی مناسب در حاشیه جلدهایی که جهت دیوان شاعران ساخته می شد، به کار می رفت.

جلدهای روغنی دارای چهره: در این نوع از جلدها، معمولاً چهره یک شاعر یا عارف در شرایطی که کتاب یا کشکولی دارد ترسیم شده است. گاهی نیز چهره ای از حضرت عیسی و مریم و کسانی که با آنان مرتبط بوده اند و یا تصویری از نبردهای مشهور تاریخ ایران و یا داستان های خسرو و شیرین و لیلی و مجنون نقش شده است. در بعضی از جلدهای گل و مرغ شمایلی از حضرت رسول(ص) و حضرت علی(ع)، امام حسین(ع) و اما حسن(ع) در داخل جلد ترسیم شده است.

جلدهای روغنی با نقش ترنج: در این جلد یک ترنج بزرگ  با نقش گل و مرغ رسم می شد و سر و پای ترنج، دو شاخه ی گل و برگ در قابی کوچک نشانده می شد. در حاشیه ی قاب بندی شده ی جلد نیز گل و برگ های ریزتر و در جدول ها، دو ردیف زرنشان دیده می شد. قسمت داخلی این جلد ها نیز گاهی ساده و گاهی با یک صورت قاجاری تزیین می شد.

جلدهای روغنی تذهیب شده: این نوع جلدها به چند صورت روغنی زرنشان سازی و روغنی تذهیب با گل و مرغ، گل و مرغ طلایی و روغنی تذهیبی ابوطالبی وجود داشت.در نوع اول، روی جلد زرنشان ساده و پشت آن ها گاهی ساده و گاهی با طرحی تزیین می شد. در نوع دوم بیشتر روی جلد، زرنشان سازی و یا تذهیب بوده و در وسط آن نیز یک ترنج کوچک رسم می شد و در ترنج، گل و مرغ سازی به کار می رفت. در نوع سوم عوض گل و مرغ رنگین، گل و مرغ طلایی می ساختند و در واقع از طلای ناب به جای رنگ برای نقش اندازی استفاده می کردند. نوع چهارم با نام ابری شناخته می شود و مبتکر آن ابوطالب مدرس از روحانیون و مذهبان دوره قاجار است. او ابتدا جلد را توسط کاغذهای ابری الوان «رنگین» پوشانده و سپس تذهیب می کرد. این جلدها طرح های گوناگونی چون خوشه انگوری، لچک و ترنجی و گل خطایی داشتند و مکتب شیراز، تهران و اصفهان از مکاتب مهم آن بودند.

شما در حال مشاهده کاملترین توضیحات در مورد هنر جلد سازی در پلتفرم خورشیدک هستید

ads
  • چنانچه دیدگاهی توهین آمیز باشد و متوجه اشخاص مدیر، نویسندگان و سایر کاربران باشد تایید نخواهد شد.
  • چنانچه دیدگاه شما جنبه ی تبلیغاتی داشته باشد تایید نخواهد شد.
  • چنانچه از لینک سایر وبسایت ها و یا وبسایت خود در دیدگاه استفاده کرده باشید تایید نخواهد شد.
  • چنانچه در دیدگاه خود از شماره تماس، ایمیل و آیدی تلگرام استفاده کرده باشید تایید نخواهد شد.
  • چنانچه دیدگاهی بی ارتباط با موضوع آموزش مطرح شود تایید نخواهد شد.

  1. علی رضا صدیق گفته؛
    10:18 1401/06/19

    من زندگیمو مدیون شمام

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لینک کوتاه برای به اشتراک گذاری
دسته بندی محتوای سایت
0